Digiscoping met systeemcamera

Een van de voordelen van digiscoping in combinatie met een systeemcamera is de aanwezigheid van een grotere sensor ten opzichte van de vaak gebruikte compactcamera’s. Er zijn echter ook nadelen: ze hebben of géén zoeker of een elektronische, waardoor scherpstellen heel wat lastiger is omdat je via de camera door de telescoop kijkt. Er is echter nog een andere optie: de Zeiss PhotoScope 85 FL, een combinatie van telescoop en digitale camera.

Camera-adapter voor digiscoping

Traditioneel wordt digiscoping gedaan met een compactcamera, met of zonder adapter voor de camera. Vooral camera’s met een beperkt groothoekzoombereik (vanaf 28 mm omgerekend naar full-frame en met pakweg 3x zoom; bij 6x zoom heb je last van vignettering) blijken goede resultaten te geven. Er is inmiddels een grote keuze uit geschikte cameramodellen. Raadpleeg bijvoorbeeld de website van Swarovski voor een lijst van compatibele camera’s. Hoewel je niet per se een camera-adapter nodig hebt voor digiscoping, kom je met een goede adapter sneller tot betere resultaten. De voordelen van een compactcamera zijn vooral de lage prijs en (na een kort leerproces) het gemak van instellen en scherpstellen in combinatie met een camera-adapter. 

Digiscoping met DSLR blijkt zware combinatie

Sinds de opkomst van de DSLR met APS-C-sensor werd ook dat cameratype omarmd door digiscopers. Zo’n camera voorzien van een geschikt 50 mm objectief levert perfecte resultaten, maar een goede camera-adapter is een absolute must. Minpunten zijn het grotere formaat en hogere gewicht van zo’n camera, terwijl de telescoop vaak niet meer gebruikt kan worden om te observeren zonder alles weer af te moeten breken. Nu hebben de meeste telescoopfabrikanten inmiddels adapters op de markt gebracht waarmee gemakkelijker gewisseld kan worden tussen observeren en fotograferen, maar allebei tegelijk kan nog steeds niet. De combinatie telescoop/DSLR blijft met al deze hulpstukken een hele last om mee te zeulen. Je zult steeds weer opnieuw alle mechanische instellingen moeten controleren om camera en oculair exact uit te lijnen.

Panasonic LUMIX GF2 systeemcamera

De grote voordelen van een systeemcamera tegenover compactcamera’s zijn de grotere sensor en de mogelijkheid om van objectief te wisselen. De grotere sensor zorgt uiteraard voor een betere beeldkwaliteit, en je kunt een objectief kiezen dat beter geschikt is voor digiscoping dan de vaak kleine lensjes van compactcamera’s. Bovendien kun je met elke systeemcamera in Raw-formaat fotograferen, wat een groot voordeel is bij de bewerking van het fotografische resultaat. In vergelijking met een reflexcamera is een systeemcamera vooral compacter en lichter, terwijl de kwaliteit van de foto’s hetzelfde en soms zelfs beter is. Voor deze test maakten we gebruik van een Panasonic LUMIX GF2 (Micro Four Thirds), die via de adapters van de telescoopfabrikanten met de telescoop werd verbonden. Op de Panasonic gebruikten we een 14 mm pancakeobjectief. Die brandpuntsafstand bleek eigenlijk net te kort, want het objectief gaf - zeker in de 25x stand van de telescoop - nogal wat vignettering. Panasonic heeft een 20 mm pancake in het programma waarmee dit probleem te omzeilen valt. Goed uitgericht is de vignettering echter geen groot probleem, mits het onderwerp niet helemaal beeldvullend wordt gefotografeerd. De zwarte randjes knip je bij de nabewerking eenvoudig weg. Uiteraard werd voor de testopnames een stevig statief met een geschikte kop gebruikt.

Swarovski ATM 80 HD

Voor de tests maakten we gebruik van een Swarovski ATM 80 HD met 25-50x oculair en een UCA-adapter voor de montage van de camera. Een 30x groothoekoculair was tijdens de test niet beschikbaar, maar zou gezien de grotere beeldhoek voor een beter resultaat moeten zorgen dan het zoomoculair. Maar het groothoekoculair kan niet worden gebruikt met de UCA-adapter (wel met de DCA-adapter). 

Digiscoping met Swarovski in de praktijk

De UCA-adapter is de universele camera-adapter van Swarovski die twee jaar geleden werd geïntroduceerd. Hij kent twee werkstanden: één voor reflexcamera’s en één voor compactcamera’s. Met een systeemcamera kun je in principe beide posities gebruiken, maar de stand voor compactcamera’s blijkt het lekkerst te werken. De camera kan gemakkelijker worden uitgelijnd en zit stabieler. Met de camera in de juiste positie ten opzichte van het oculair kun je gemakkelijk fotograferen. Het scherm van de GF2 blijkt na enige gewenning contrastrijk genoeg om ook bij helder daglicht te kunnen scherpstellen. Die scherpstelling doe je in eerste instantie met de telescoop. Later - bij de opname - springt de AF van de camera bij voor een optimaal resultaat. Het grote voordeel van de 14 mm pancake is dat het objectief niet langer of korter wordt bij scherpstellen. Een vergelijkingstest met een Sony A350 en Sony F1,4/50 mm leverde weliswaar beelden op zonder vignettering, maar scherpstellen bleek een stuk lastiger. De scherpstelling met de telescoop was lastig te controleren en de autofocus kon niet worden gebruikt aangezien het objectief van lengte verandert tijdens het scherpstellen. Kortom: liever wat vignettering dan onscherpe foto’s! Ik moet er wel bij zeggen dat het werken met een reflexcamera na enige gewenning steeds betere resultaten oplevert.

Zeiss PhotoScope 85 FL

Een heel ander verhaal wordt het met de Zeiss PhotoScope 85 FL. In feite is dit een Zeiss DiaScope 85 FL met daarin ondergebracht een digitale camera (7 megapixels). Het concept is niet nieuw, want enkele jaren geleden had Kowa al de TD-1 Prominar met een ingebouwde 3 megapixel camera. Hoewel de TD-1 prima presteerde, als telescoop (10-30x vergroting mét rechthoekig beeld!) en als camera, werd het nooit een doorslaand succes. Dat lag mede aan de toen als stevig bestempelde prijs van 1.999 euro. Zeiss begon enkele jaren geleden met de ontwikkeling van een soortgelijk apparaat. Het bedrijf had eerder al ervaring opgedaan met het DC-4 camera-oculair: een combinatie van oculair (40x met een 85 mm DiaScope) en digitale camera (4 mp) die in plaats van een normaal oculair werd gebruikt. Van het licht ging 70 procent naar de zoeker en 30 procent naar de camera. 

Techniek achter Zeiss 85 FL

Voor de PhotoScope werd een heel andere route gekozen. Het licht wordt in de telescoop via prisma’s twee kanten op gestuurd: naar het oculair en naar de onder de telescoop ingebouwde camera. De kwaliteit van het glaswerk van de PhotoScope is boven elke twijfel verheven en vrijwel gelijk aan die van de DiaScope. Ook deze scope is voorzien van een fluoride lenselement voor een natuurgetrouwe kleurweergave zonder chromatische aberratie. Bovendien is de frontlens voorzien van een waterafstotende Lotutec-coating, zodat ook onder de slechtst denkbare weersomstandigheden kan worden geobserveerd en gefotografeerd. 

Hoge kwaliteit geleverd door Zeiss

Als telescoop valt op de PhotoScope weinig aan te merken. Het vaste oculair heeft een vergrotingsbereik van 15 tot 45x en scherpstellen gebeurt met een brede ring (anders dan bij de DiaScope, die via een wieltje op het prismahuis wordt scherpgesteld). Ook het in- en uitzoomen gaat via een brede ring in de telescooptubus. Zelfs met handschoenen aan kun je beide ringen zeer nauwkeurig bedienen. Het beeld is helder en tot de rand toe scherp, en van chromatische aberratie (gekleurde lijntjes rond contrastrijke contouren) is niets te merken. Het enige wat mogelijk kan storen, zijn de zwarte kaders in het beeld voor het scherpstelgebied en de begrenzing van het fotobeeld. Anders dan bij de Kowa TD-1 is het beeld gewoon rond, zoals we gewend zijn bij een telescoop. 

Bediening van Photoscope

Uiteraard is de PhotoScope forser dan de vergelijkbare DiaScope, omdat er immers een camera, een scherm en ruimte voor de accu in ondergebracht moesten worden. Maar als je een goed statief gebruikt, heb je geen last van dat extra gewicht. Wanneer je foto’s wilt maken, zet je de camera aan door even op een knopje aan de zijkant te drukken en klap je het 6,9 cm/2,7” oled-scherm open. Met de bijgeleverde afstandsbediening kun je nu de camera instellen. De belangrijkste instellingen zijn het diafragma (de maximale opening loopt van F2,4 bij 15x tot F3,3 bij 45x), de ISO-waarde (50-800), het bestandsformaat (JPEG en/of DNG), het belichtingsprogramma (M, P, A of Auto), de lichtmeting (spot, nadruk op het midden of matrix) en de witbalans. Verder kun je de belichting en de scherpstelling ‘bracketen’ en de bestandsgrootte instellen (7, 4 of 2 megapixels). Voor de opname wordt een SD-kaartje gebruikt. Scherpstellen doe je uiteraard met de scherpstelring van de PhotoScope, terwijl de camera nog een (autofocus) scherpstelhulp heeft voor een optimaal resultaat indien de scope niet perfect is scherpgesteld. Eventueel kun je zelfs een serie foto’s maken met een telkens iets verlegde scherpte.

PhotoScopen in de praktijk

Tijdens de korte test maakten we gebruik van de P-stand, open diafragma en bestandsformaat JPEG en DNG. De eerste ervaringen vielen wat tegen, maar dat kwam vooral door onwennigheid. Je kijkt door de PhotoScope naar je onderwerp (in ons geval grutto’s en wintertalingen) en stelt scherp met je linkerhand, terwijl je in je rechterhand de afstandsbediening voor de camera hebt. Dan kom je eigenlijk een hand tekort om de telescoop te richten, aangezien de vogels bewegen. Na wat mislukte (want onscherpe) opnames lukte het uiteindelijk om de juiste procedure te volgen (richten met de rechterhand, waarin tevens de afstandsbediening) en waren de foto’s goed van scherpte. Door het enorme zoombereik kun je de brandpuntsafstand vergelijken met 600 mm bij een vergroting van 15x tot liefst 1800 mm bij een vergroting van 45x. Zo kun je indringende foto’s maken zonder dat je de vogels al te dicht hoeft te naderen. 

Beeldkwaliteit Zeiss Photoscope

De opnames gemaakt bij zacht, zonnig avondlicht met ISO 200 bleken vrij veel ruis te bevatten, maar bij ISO 50 onder normaal daglicht was ruis vrijwel afwezig. Naarmate je meer foto’s maakt met deze scope, wordt de kwaliteit beter. Het oled-scherm is opvallend helder en zelfs in fel zonlicht goed afleesbaar, zodat je niet alleen de instelling goed kunt controleren, maar ook de kwaliteit van de foto’s ter plekke kunt beoordelen.

Digiscoping tegen elke prijs mogelijk

Blijft de vraag of deze foto’s van 7 megapixels een investering van bijna zes mille waard zijn? Als je alleen naar de fotokwaliteit kijkt, zou je zeggen van niet. Voor veel minder geld kun je immers een zeer goede digitale camera met passende adapter aanschaffen om met een Zeiss DiaScope 85 FL te gaan digiscopen. Die laatste kost inclusief 20-75x oculair ‘slechts’ iets meer dan de helft. Uiteindelijk zullen de fotografische resultaten zelfs beter zijn. Je moet echter bedenken dat de PhotoScope met name is bedoeld voor situaties waarin je vooral goed wilt observeren, om dan op exact het juiste moment een foto te kunnen maken. Met een ‘normale’ opstelling duurt het wisselen gewoon te lang, waardoor je dingen mist. Observeer je via de camera, dan zul je het moeten doen met het beeld op het scherm van de camera - wat niet ideaal is - of met het (al dan niet digitale) zoekerbeeld van de camera. Dat laatste resulteert vaak in een ronduit ongemakkelijke werkhouding. 

Photoscope voor brede gebruikersgroep

Behalve door enthousiaste vogelaars die hun observaties willen vastleggen, wordt de PhotoScope ook beroepsmatig gebruikt door bijvoorbeeld onderzoekers (zoals de terreinbeheerders bij de broedende kraanvogels in het Fochteloërveen), bij sportevenementen (zoals biatlonwedstrijden) en in de bergsport. Bij deze drie disciplines is het van belang tegelijkertijd te observeren en te fotograferen. En dat kan alleen wanneer telescoop en camera een geïntegreerd geheel vormen, waarbij de functies elkaar naadloos aanvullen. Bovendien is de PhotoScope dusdanig goed afgewerkt (waterdicht en schokbestendig) dat je in de meest barre situaties kunt blijven observeren en fotograferen. En dat valt met een gewone digiscoopuitrusting nog niet mee. Bijkomende voordelen zijn dat je met zo’n zwarte PhotoScope veel minder opvalt dan met een normale camera-uitrusting met teleobjectief, en dat je je veel gemakkelijker kunt verplaatsen. Om met een normale foto-uitrusting vergelijkbare foto’s te maken, moet je over extreme teleobjectieven beschikken die nóg duurder zijn. En dan heb je voor het observeren alsnog een aparte telescoop nodig... 

Vergelijking Photoscope met DSLR set

Ter vergelijking heb ik een grutto ook gefotografeerd met een Sony A900 met een F2,8/300 mm G SSM objectief plus een 2x teleconverter (samen 600 mm). Die foto oogt wel wat frisser en scherper, maar deze telt dan ook bijna 25 miljoen pixels én is gemaakt met een objectief dat tot de wereldtop behoort. De totale cataloguswaarde van deze opstelling bedraagt al gauw negenduizend euro.

Conclusie Digiscoping

Voor bezitters van een goede telescoop - zoals een Swarovski ATM 80 HD, een Zeiss DiaScope 85 FL of een vergelijkbaar exemplaar van Leica, Nikon, Kowa of Kite - is de aanschaf van een systeemcamera plus een digitale camera-adapter beslist het overwegen waard om tot een betere kwaliteit foto’s te komen. Met het juiste oculair (een exemplaar met een breed gezichtsveld is een aanrader) en een goed objectief op de camera (liefst een 20 mm pancake met inwendige scherpstelling) vallen de resultaten beslist niet tegen. De tijdens deze test gebruikte Panasonic LUMIX GF2 bleek een nagenoeg ideale camera voor deze tak van fotografie. De Zeiss PhotoScope 85 FL is eigenlijk de enige oplossing om tegelijkertijd te observeren en foto’s te maken. De beeldkwaliteit is onder de juiste omstandigheden zonder meer goed, terwijl onder barre omstandigheden deze telescoop/camera de enige mogelijkheid kan zijn om datgene te fotograferen wat je moet fotograferen.

Digiscoping testfoto’s

Wintertaling met de Panasonic LUMIX GF2 en Swarovski ATM 80 HD met 25-50x oculair op 50x. De foto is bijgesneden om vignettering te verwijderen. Grutto gefotografeerd met Zeiss PhotoScope 85 FL: gehele opname. Grutto gefotografeerd met Sony A900 met F2,8/300 mm plus 2x teleconverter: gehele opname. Grutto met de Sony A350, Sony F1,4/50 mm en Swarovski ATM 80 HD met 25-50x oculair: gehele opname. Tijdens de nabewerking opgehelderd om onderbelichting op te heffen. Het resultaat is niet helemaal scherp.