Spiegel

Wie kijkt niet geïnteresseerd in de spiegel? Toch zijn er belangrijke verschillen tussen het beeld in de spiegel en de foto. Het eerste is bewegend, letterlijk in spiegelbeeld, intiem (want voor niemand anders op dezelfde manier zichtbaar) en vergankelijk. Het fotografische zelfportret is stabiel en afstandelijk. Het is een beeld van buitenaf. De maker is het onderwerp en zal in eerste instantie ook de geïnteresseerde kijker zijn. Maar wat hij/zij op de foto ziet, kunnen anderen eveneens zien. Voor veel mensen is de drang naar schoonheid tegelijk ook de drang om zelf mooi te zijn en te genieten van de eigen schoonheid. Men noemt dit ‘narcisme’. De term werd voor het eerst door Sigmund Freud gebruikt, en dan nog in de betekenis van een ziekelijke afwijking. Toch zie ik het als een gewaagde en ultieme vorm van schoonheid.

Zelfportret

Zowat alle fotografen maakten zelfportretten, publiek of privé. Het meest bekende voorbeeld is Cindy Sherman, die zich voor elke foto transformeerde in een ander personage. Helmut Newton deed het in zeer uiteenlopende situaties, soms als een playboy en een andere keer als een zielige man op de operatietafel tijdens een hartonderzoek. Deze foto werd gemaakt door de Finse fotograaf Arno-Rafaël Minkkinen (1945). Hij gebruikt zijn lichaam als een indrukwekkend object in het landschap.

© Arno-Rafaël Minkkinen. Beach 1974

Visie en compositie

Minkkinen heeft een interessante visie op zelfportretten en schoonheid. Om te beginnen fotografeert hij zichzelf altijd naakt. Het is zijn manier om tijdloosheid te creëren, want kleren zijn meestal erg tijdgebonden. Hij fotografeert alleen, zonder assistenten. Door te werken met de zelfontspanner (negen seconden om de positie in te nemen) of met een tien meter lange draadontspanner maakt hij het zichzelf lastig. Maar uitgerekend deze omslachtige manier van werken kweekt een weerstand die zichtbaar wordt in beeld. Daarbij komt dat hij op het moment waarop hij de sluiter ontspant geen controle heeft over de compositie. Hij vertrouwt zijn camera.

De schoonheid van de hoogstpersoonlijke ijdelheid

Deze foto is niet het klassieke zelfportret met de afbeelding van een gezicht. Minkkinen onderzocht zijn gehele lichaam en etaleerde het in bevreemdende omstandigheden. Het is bij deze foto alsof hij over het water liep. Tegelijkertijd slaagde hij erin om voor- en achtergrond scherp weer te geven en bovendien een vreemdsoortig laag licht op zijn benen te laten schijnen. Het is de schoonheid van de hoogstpersoonlijke ijdelheid. Niet te onderschatten.

Tentoonstelling Mindscapes

De foto maakt tot 30 september 2012 deel uit van de tentoonstelling Mindscapes: een expositie over het zichtbaar maken van het onzichtbare. Met werk van onder anderen Dirk Braeckman, Daniel Brunemer, Jacques Charlier/Yaël Nazé, Julien Coulommier, Carl De Keyzer, Andreas Gursky, David Lynch, Pierre Radisic, Man Ray, Stephen Sack, Steven Shore, Hiroshi Sugimoto, Marc Trivier, Gaël Turine, Sarah Van Marcke en Francesca Woodman (ook al met zelfportretten).